Πολλές φορές στη ζωή μας χρησιμοποιούμε αυτές τις δύο λέξεις. Λίγοι είναι αυτοί όμως που ξέρουν τη διαφορά των δύο εννοιών. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε ποια είναι η διαφορά άγχους και στρες, τι προβλήματα μπορούν να δημιουργήσουν και πώς μπορούμε να τα διαχειριστούμε. Ας ξεκινήσουμε όμως με το εξής: όταν κάποιος βιώνει άγχος μπορεί να προέρχεται από το στρες και αντίστροφα. Το άγχος και το στρες είναι, δηλαδή, αλληλένδετα πράγματα αλλά διαφορετικά και το ένα μπορεί να οφείλεται στο άλλο.
Τι είναι στρες;
Το στρες είναι μία φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού μας όταν αυτός έρχεται αντιμέτωπος με κάτι νέο ή και απαιτητικό, όταν συμβαίνει, δηλαδή κάτι παράξενο για εμάς. Αυτό το παράξενο μπορεί να είναι κάτι φυσιολογικό απλά εμείς να μην μπορούμε να το δούμε γιατί δεν το έχουμε ξαναζήσει. Το στρες προκαλεί την απελευθέρωση αδρεναλίνης, η οποία μας επιτρέπει να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις, να ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις και να παραμένουμε σε εγρήγορση.
Συνήθως, καταστάσεις που μας προκαλούν έντονα συναισθήματα, μας δημιουργούν στρες. Δηλαδή, οποιαδήποτε κατάσταση που μας κάνει να θυμώνουμε, να λυπόμαστε, να ανησυχούμε, να χαιρόμαστε, κλπ, ή ακόμα και να αγχωνόμαστε, μας δημιουργεί στρες! Πιο απλά, το στρες είναι μία κατάσταση που έρχεται ο οργανισμός μας (είτε χαρούμενη, είτε λυπητερή) εξαιτίας της “διατάραξης της ησυχίας μας ή/και της βολής μας” και θα απαιτεί να είμαστε στην “τσίτα”.
Ορισμένα άτομα αντιμετωπίζουν χρόνιο στρες, το οποίο επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα και μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε κατάθλιψη. Η αίσθηση ελέγχου και η θετική στάση βοηθούν να αντιμετωπίσετε τα συμπτώματα του στρες και να χαλαρώσετε.
Το στρες είναι η φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σε ένα νέο και απαιτητικό ερέθισμα. Προκαλεί την απελευθέρωση αδρεναλίνης, η οποία μας επιτρέπει να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις, να ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις και να παραμένουμε σε εγρήγορση. Ορισμένα άτομα αντιμετωπίζουν χρόνιο στρες, το οποίο επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα και μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε κατάθλιψη.
Άγχος
Μερικές φορές το άγχος είναι αποτέλεσμα του στρες, αποτελεί όμως διαφορετική πάθηση. Το άγχος μοιάζει περισσότερο με το αίσθημα του φόβου παρά με το στρες. Όταν έχουμε άγχος, αυτό οφείλεται σε ένα ερέθισμα που μας προκαλεί φόβο και ένα αίσθημα αδυναμίας. Μερικοί άνθρωποι δενείναι σε θέση να αναγνωρίσουν τα αίτια του άγχους που βιώνουν ή πάσχουν απόδιαταραχές άγχους που απορυθμίζουν τη ζωή τους. Στην πλειονότητα τωνπεριπτώσεων, οι φοβίες και το άγχος εμποδίζουν την ομαλή εξέλιξη της ζωής ενός ατόμου.
Διαταραχές
Το στρες και το άγχος μπορεί να προκαλέσουνσοβαρές ψυχικές διαταραχές. Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή (generalized anxiety disorder) είναι μια πάθηση στην οποία δεν αναγνωρίζεται κάποια συγκεκριμένη αιτία. Αντιθέτως,η αγχώδης διαταραχή μπορεί να οφείλεται σε συγκεκριμένους παράγοντες, όπως οικοινωνικές εκδηλώσεις ή η μοναξιά. Οι φοβίες από την άλλη αφορούν στο φόβο πουαισθανόμαστε για ένα άτομο ή μια κατάσταση. Τέλος, η ιδεοληπτική νεύρωση (γνωστή και ως ιδεοψυχαναγκαστικήδιαταραχή) μπορεί να οφείλεται στην εμμονική ανάγκη ελέγχου μιας κατάστασης η οποίαπηγάζει από το άγχος και το στρες.
Διαφορά άγχους και στρες
Η διαφορά του άγχους από το στρες, επομένως, βρίσκεται στο γεγονός ότι το άγχος αποτελεί εσωτερικό συναίσθημα σε αντίθεση με τους εξωτερικούς ψυχο-πιεστικούς παράγοντες που αποτελούν το στρες (όπως μία απώλεια, ένα φυσικό φαινόμενο, οι συνθήκες εργασίας κλπ).
Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω το στρες είναι μία κατάσταση που έρχεται ο οργανισμός μας εξαιτίας της “διατάραξης της ησυχίας μας”. Ενώ το άγχος, είναι ένας φόβος που αποκτούμε εξαιτίας μιας κατάστασης, επειδή δεν ξέρουμε τι θα επακολουθήσει και τι συνέπειες θα έχει για εμάς, ο φόβος για το άγνωστο.
Για να καταλάβουμε καλύτερα τη διαφορά έχουμε 2 παραδείγματα παρακάτω:
Παράδειγμα 1ο:
Ας υποθέσουμε ότι αλλάζεις εργασία και πας σε μία καλύτερα ή παίρνεις μια προαγωγή. Μπορεί να βιώνεις στρες γιατί οι υποχρεώσεις σου έχουν αυξηθεί και πρέπει να ανταποκριθείς στις καινούριες απαιτήσεις της δουλειάς. Από την άλλη όμως, θα βιώνεις και άγχος γιατί δεν ξέρεις αν θα είσαι καλός σε αυτή τη θέση, αν θα τα καταφέρεις και αν θα μπορέσεις να κρατήσεις τη θέση σου.
Παράδειγμα 2ο:
Ας υποθέσουμε τώρα ότι παντρεύεσαι. Θα έχεις στρες γιατί θα πρέπει να τακτοποιήσεις και να τρέξεις για πολλά πράγματα, αλλά θα βιώνεις και άγχος εάν κάτι έχεις κανονίσει και δεν πάει καλά ή αν θα είναι όλα έτσι όπως τα έχεις ονειρευτεί και κανονίσει.
Υπάρχουν ποικίλες θεραπείες για την αντιμετώπιση των δύο παθήσεων. Στην περίπτωσητου στρες, προτείνονται συνήθως αλλαγές στον τρόπο ζωής, όπως η ενασχόληση μεένα καινούριο χόμπι, η εκμάθηση τεχνικών χαλάρωσης και ο διαλογισμός. Το άγχοςείναι σοβαρότερη πάθηση σε σύγκριση με το στρες, επομένως η ψυχοθεραπείααποδεικνύεται πιο αποτελεσματική για την αναγνώριση των παραγόντων που σας επηρεάζουνκαι την εξεύρεση τρόπων αντιμετώπισης των φόβων σας.
Όταν το στρες αυξάνει πάνω από το μέσο όρο (για μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως στην κατάθλιψη π.χ) τα επίπεδα της κορτιζόλης στον οργανισμό είναι υψηλά και προκαλούν ανεπιθύμητες ενέργειες, φθείροντας τον οργανισμό.
Η κορτιζόλη είναι μια στεροειδής ορμόνη που παράγεται από το φλοιό των επινεφριδίων. Όπως συμβαίνει με όλες τις στεροειδείς ορμόνες, συντίθεται από τη χοληστερόλη, μετά από μια αλληλουχία βιοχημικών αντιδράσεων. Η κορτιζόλη, με τις πολυποίκιλες δράσεις της, βοηθά τον οργανισμό να ανταπεξέρχεται στις μακροχρόνιες καταστάσεις stress. Είναι ορμόνη απαραίτητη για τη ζωή, και αυτό φαίνεται σε καταστάσεις έλλειψής της (φλοιοεπινεφριδιακή ανεπάρκεια), οπότε μπορεί να επέλθει ακόμη και ο θάνατος.
Η κορτιζόλη ευθύνεται για καταστάσεις όπως:
- της βουλιμίας
- της απώλειας μυϊκού όγκου
- διαβήτη
- απώλειας μνήμης
- κατάθλιψης και
- καρκίνου του προστάτη
Μακροχρόνια, η κορτιζόλη μπορεί να αποβεί καταστροφική.
Λόγω της επίδρασής της στο μεταβολισμό της γλυκόζης, χαρακτηρίζεται ως γλυκοκορτικοειδές. Το φαρμακευτικό ανάλογο της κορτιζόλης ονομάζεται υδροκορτιζόνη και χρησιμοποιείται κυρίως για την αντιμετώπιση αλλεργικών και φλεγμονωδών καταστάσεων. Επίσης, έχουν παρασκευαστεί πολλά συνθετικά ανάλογα της κορτιζόλης, που χρησιμοποιούνται ευρέως στη θεραπευτική, εκμεταλλευόμενοι την ανοσοκατασταλτική και αντιφλεγμονώδη τους δράση.
Η έκκριση κορτιζόλης από το φλοιό των επινεφριδίων βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο της υπόφυσης και του υποθαλάμου. Η αδρενοκορτικοτρόπος ορμόνη (ACTH, Adrenocorticotropic Hormone), που εκκρίνεται από τον πρόσθιο λοβό της υπόφυσης (αδενοϋπόφυση), διεγείρει την έκκριση κορτιζόλης. Αντιστοίχως η κορτικοεκλυτίνη (CRH, Corticotropin Releasing Hormone, ορμόνη εκλυτική της έκκρισης ACTH) διεγείρει την έκκριση ACTH από την αδενοϋπόφυση. Η κορτιζόλη, από την άλλη πλευρά ασκεί ανασταλτικό έλεγχο στην έκκριση CRH. Με τον τρόπο αυτό, ο υποθάλαμος έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τα επίπεδα της κορτιζόλης και να προσαρμόζει ανάλογα τη λειτουργία του (αρνητική ανατροφοδότηση ή feedback).
Ο ρυθμός έκκρισης κορτιζόλης παρουσιάζει ημερήσιες διακυμάνσεις. Η μέγιστη συγκέντρωση κορτιζόλης παρατηρείται τις πρώτες πρωινές ώρες, ενώ η ελάχιστη συγκέντρωση κορτιζόλης παρατηρείται στο μέσο περίπου της νύκτας. Ο υποθάλαμος έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τη διαδοχή ημέρας και νύκτας, μέσω νευρικών ώσεων που καταφθάνουν σε αυτόν από τον αμφιβληστροειδή χιτώνα του οφθαλμού. Η έκκριση CRH από τον υποθάλαμο προσαρμόζεται στις διακυμάνσεις του φωτός και προκαλεί αντίστοιχες διακυμάνσεις στην έκκριση κορτιζόλης από το φλοιό των επινεφριδίων. Για το λόγο αυτό, η μέτρηση της κορτιζόλης του πλάσματος έχει σχετική μόνο διαγνωστική αξία
Στο πλάσμα του αίματος υπάρχει ειδική πρωτεΐνη για τη δέσμευση της κορτιζόλης, η τρανσκορτίνη (CBG). Μια ποσότητα κορτιζόλης δεσμεύεται και από τη λευκωματίνη. Το δραστικό κλάσμα της κορτιζόλης, πάντως είναι το μη δεσμευμένο, που βρίσκεται σε δυναμική ισορροπία με το δεσμευμένο.Σχεδόν κάθε κύτταρο διαθέτει υποδοχείς κορτιζόλης και έτσι η κορτιζόλη μπορεί να αποκτά πολλές δράσεις ανάλογα με το είδος των κυττάρων στα οποία ενεργεί.
Αυτές οι δράσεις περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων:
- τον έλεγχο των επιπέδων σακχάρου στο αίμα
- τον έλεγχο του ισοζυγίου νερού και άλατος ασκώντας έτσι επιρροή στην αρτηριακή πίεση
- σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της μνήμης και την ανοσοαπόκριση
- κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, η αυξημένη εμβρυϊκή παραγωγή κορτιζόλης, μεταξύ της 30 και 32ης εβδομάδας της κύησης, οδηγεί στην παραγωγή του εμβρυϊκού επιφανειοδραστικού πνεύμονα για την προώθηση της ωρίμανσης των πνευμόνων
Σε αρκετές καταστάσεις αυξάνει η έκκριση κορτιζόλης, κοινό χαρακτηριστικό των οποίων είναι το stress. Παραδείγματα αποτελούν η ασθένεια, η μυϊκή εξάντληση, ο πυρετός, ο πόνος και η υπογλυκαιμία. Στις καταστάσεις αυτές, η κορτιζόλη κινητοποιεί τον μεταβολισμό του οργανισμού προς την κατεύθυνση της προσαρμογής προς το στρεσσογόνο παράγοντα.
Η κορτιζόλη αυξάνει το σάκχαρο του αίματος διασπώντας το γλυκογόνο και προωθώντας τη μετατροπή των αμινοξέων σε γλυκόζη στο ήπαρ, διαδικασία που ονομάζεται γλυκονεογένεση. Για το λόγο αυτό η κορτιζόλη είναι μια διαβητογόνος ορμόνη. Από την άλλη πλευρά ενισχύει τον καταβολισμό των πρωτεϊνών. Η μυϊκή μάζα ελαττώνεται, ενώ παρουσιάζεται και οστεοπορωτική δράση. Επίσης ενισχύει τη λιπόλυση. Ωστόσο, με την παρουσία της κορτιζόλης, το λίπος έχει την τάση να συγκεντρώνεται στον τράχηλο και τον κορμό. Η κορτιζόλη καταστέλλει το ανοσοποιητικό σύστημα, και κυρίως τα λεμφοκύτταρα, ενώ περιορίζει την εκδήλωση της φλεγμονώδους απάντησης. Με τον τρόπο αυτό, αυξάνεται η επιρρέπεια του οργανισμού απέναντι στις λοιμώξεις. Λόγω κατακράτησης χλωριούχου νατρίου, αυξάνεται και η αρτηριακή πίεση. Όταν υπάρχει υπερέκκριση κορτιζόλης, μπορεί να παρατηρηθούν ψυχικές διαταραχές. Τέλος, η κορτιζόλη μπορεί να προκαλέσει νέο έλκος στο γαστρεντερικό σύστημα ή να αναζωπυρώσει παλαιό έλκος.
Η υπερέκκριση κορτιζόλης ή η υπερδοσολογία των γλυκοκορτικοειδών, όταν χρησιμοποιούνται για θεραπευτικούς σκοπούς, προκαλεί το σύνδρομο Cushing.Η υπερβολικά αυξημένη έκκριση κορτιζόλης στην περίπτωση αυτή μπορεί να οφείλεται είτε σε υπερπαραγωγή ACTH από την υπόφυση είτε σε υπέρμετρη απελευθέρωση κορτιζόλης από τα επινεφρίδια.
Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν:
- Ταχεία αύξηση του σωματικού βάρους, κυρίως στο πρόσωπο, το στήθος και την κοιλιά «Στρογγυλό» πρόσωπο
- Υψηλή αρτηριακή πίεση
- Οστεοπόρωση
- Αλλοιώσεις του δέρματος (μώλωπες, ραγάδες)
- Μυϊκή αδυναμία
- Κυκλοθυμία, άγχος, κατάθλιψη, ευερεθιστότητα
- Αυξημένη δίψα και συχνότητα ούρησης, σακχαρώδης διαβήτης
- Έλλειψη σεξουαλικής επιθυμίας
- Οι περίοδοι μπορεί να γίνουν ακανόνιστες, λιγότερο συχνές ή να επέλθει αμηνόρροια
Οι παρακάτω καταστάσεις μπορεί επίσης να είναι η αιτία για ελαφρά έως σημαντικά υψηλές τιμές κορτιζόλης και καλό θα ήταν να λαμβάνονται υπόψη όταν πρόκειται για την αξιολόγηση των εργαστηριακών εξετάσεων:
- Οι ιογενείς λοιμώξεις
- Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων καφεΐνης
- Η στέρηση ύπνου
- Η έντονη ή παρατεταμένη αεροβική άσκηση
- Τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων
- Ένας σοβαρός τραυματισμός ή διάφορα στρεσογόνα γεγονότα μπορεί να προκαλέσουν την αύξηση της παραγωγής κορτιζόλης για παρατεταμένες περιόδους
- Η νευρογενής ανορεξία
- Ο σοβαρός περιορισμός θερμίδων σε σημαντικά υποθερμιδικές δίαιτες
Έλλειψη κορτιζόλης παρατηρείται στην ανεπάρκεια του φλοιού των επινεφριδίων (νόσος του Addison). Οι χαμηλές τιμές κορτιζόλης μπορεί να οφείλονται σε μια κατάσταση που ονομάζεται νόσος του Addison ή επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Η έναρξη των συμπτωμάτων είναι συχνά πολύ σταδιακή. Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν κόπωση, ζάλη, απώλεια βάρους, μυϊκή αδυναμία, αλλαγές στη διάθεση και μελάγχρωση περιοχών του δέρματος.
Επίσης τα παρακάτω μπορεί να προκαλέσουν μείωση των τιμών κορτιζόλης:
- Τα συμπληρώματα μαγνησίου μειώνουν τα επίπεδα της κορτιζόλης μετά από αερόβια άσκηση
- Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα έχουν μια δοσοεξαρτώμενη επίδραση, προκαλώντας μείωση της κορτιζόλης που απελευθερώνεται λόγω ψυχολογικού στρες
- Η μουσικοθεραπεία
- Το γέλιο και το χιούμορ!
- Το μαύρο τσάι
- Ο χορός έχει αποδειχθεί ότι οδηγεί σε σημαντική μείωση στις συγκεντρώσεις κορτιζόλης στο σίελο
